اینترنت اشیا، Internet of Things یا IoT به شبکهای از تجهیزات، دستگاهها و اشیای فیزیکی گفته میشود که با استفاده از حسگرها و فناوریهای ارتباطی، اطلاعات محیط یا وضعیت عملکرد خود را جمعآوری و منتقل میکنند. این فناوری به سازمانها امکان میدهد بهجای اتکا به گزارشهای دستی و اطلاعات ثبتشده در پایان هر فرایند، دید دقیقتر و بهروزتر به رخدادهای محیط عملیاتی داشته باشند.
برای مثال یک کارخانه میتواند وضعیت عملکرد دستگاههای خود را پایش کند؛ یک انبار از شرایط نگهداری کالاها مطلع شود؛ و یک شرکت حملونقل موقعیت و وضعیت ناوگان خود را بررسی کند. ارزش اینترنت اشیا زمانی بیشتر میشود که این اطلاعات به تصمیمهای مدیریتی و فرایندهای سازمانی متصل شوند.
اینترنت اشیا چگونه داده را به اقدام مدیریتی تبدیل میکند؟
صرف جمعآوری اطلاعات، به معنای هوشمندتر شدن مدیریت نیست. ارزش اینترنت اشیا زمانی خود را نشان میدهد؛ که دادههای جمعآوریشده تحلیل شده و نتیجه آنها در تصمیمگیری یا اجرای فرایندهای سازمانی به کار گرفته شود. این مسیر معمولا از سه مرحله تشکیل میشود:
- ثبت اطلاعات از طریق حسگرها
- تحلیل دادهها برای شناسایی وضعیت عادی یا شرایط غیرعادی
- انجام اقدام مناسب
مثلا اگر حسگرهای یک دستگاه صنعتی افزایش غیرعادی لرزش را ثبت کنند؛ سامانه پایش میتواند هشدار لازم را صادر کند. در صورت اتصال این اطلاعات به فرایند نگهداری و تعمیرات، موضوع برای بررسی در اختیار واحد مسئول قرار میگیرد؛ تا پیش از تبدیل شدن مشکل به توقف جدی دستگاه، اقدامات لازم انجام شود. به این ترتیب دادهای که ابتدا فقط وضعیت یک تجهیز را توصیف میکرد؛ به ابزاری برای مدیریت بهتر زمان، هزینه و منابع تبدیل میشود.
مهمترین کاربردهای اینترنت اشیا در مدیریت سازمان
مدیریت کارخانه و خط تولید
در محیطهای تولیدی، توقف ناخواسته تجهیزات، کاهش سرعت خطوط تولید و انحراف از شرایط استاندارد میتواند برنامه تولید و زمان تحویل سفارشها را تحت تاثیر قرار دهد. اینترنت اشیا با استفاده از حسگرها و تجهیزات پایش، امکان جمعآوری اطلاعاتی مانند وضعیت عملکرد دستگاهها، دما، لرزش و میزان فعالیت خطوط تولید را فراهم میکند.
مدیران با تحلیل این اطلاعات میتوانند زودتر از بروز برخی اختلالها مطلع شوند؛ علت افت عملکرد را بررسی کنند؛ و درباره اصلاح برنامه تولید یا رسیدگی به تجهیزات تصمیم بگیرند. مثلا اگر سرعت یک خط تولید بهطور غیرعادی کاهش پیدا کند؛ دادههای پایش میتوانند پیش از تحت تاثیر قرار گرفتن سایر مراحل تولید، به شناسایی محل و زمان بروز مشکل کمک کنند.
مدیریت تجهیزات و نگهداری و تعمیرات
خرابی ناگهانی تجهیزات میتواند علاوه بر هزینه تعمیر، باعث توقف فعالیتها، اختلال در برنامه تولید و تاخیر در انجام سفارشها شود. اینترنت اشیا با پایش شاخصهایی مانند دما، لرزش، فشار و ساعات کارکرد تجهیزات، به سازمان کمک میکند تغییرات غیرعادی را زودتر شناسایی کند.
این اطلاعات میتوانند مبنایی برای برنامهریزی دقیقتر تعمیرات باشند. مثلا اگر دادههای یک موتور صنعتی نشانههایی از افزایش غیرعادی لرزش را نشان دهند؛ واحد نگهداری و تعمیرات میتواند پیش از بروز خرابی جدی، تجهیز را بررسی کند. چنین رویکردی زمینه استفاده از نگهداری و تعمیرات پیشبینانه را فراهم میکند. رویکردی که در آن دادههای وضعیت واقعی تجهیزات برای برآورد احتمال خرابی و تعیین زمان مناسب رسیدگی به کار میروند.
البته پیشبینی خرابی به کیفیت دادهها، نوع تجهیز و دقت روشهای تحلیل وابسته است؛ و صرف نصب حسگر، بهتنهایی چنین نتیجهای را تضمین نمیکند.
هوشمندسازی انبار و مدیریت موجودی
مدیریت موجودی زمانی دشوارتر میشود که اطلاعات مربوط به محل، تعداد یا شرایط نگهداری کالاها، با وضعیت واقعی انبار مطابقت نداشته باشد. اینترنت اشیا با استفاده از فناوریهایی مانند حسگرها، برچسبهای شناسایی هوشمند و تجهیزات ارتباطی، امکان ردیابی بهتر کالاها و پایش شرایط محیطی انبار را فراهم میکند.
مثلا در انبار مواد غذایی یا دارویی، حسگرهای دما و رطوبت میتوانند در صورت خروج شرایط محیطی از محدوده مجاز هشدار دهند. در انبارهای بزرگ نیز فناوریهایی مانند RFID، در صورت طراحی زیرساخت مناسب، به شناسایی و ردیابی اقلام کمک میکنند؛ و نیاز به برخی کنترلهای دستی را کاهش میدهند.
این اطلاعات زمانی بیشترین ارزش را دارند که با فرایندهای ثبت ورود و خروج کالا و سامانه مدیریت موجودی یکپارچه شوند. در این صورت سازمان میتواند مغایرتها را سریعتر بررسی کند؛ از وضعیت کالاهای حساس آگاهتر باشد؛ و برای تامین و جابهجایی موجودی تصمیمهای دقیقتری بگیرد.
ردیابی محصول و شفافیت زنجیره تامین
اطلاع از محل قرارگیری کالا، تنها بخشی از نیاز سازمان در مدیریت زنجیره تامین است. در بسیاری از کسبوکارها، دانستن وضعیت محموله در طول مسیر، شرایط نگهداری آن و زمان تقریبی رسیدن به مقصد نیز اهمیت دارد. اینترنت اشیا با استفاده از تجهیزاتی مانند ردیابهای متصل و حسگرهای محیطی، امکان پایش برخی از این اطلاعات را در مراحل مختلف حملونقل فراهم میکند.
مثلا در حمل محصولات حساس به دما، ثبت شرایط محیطی در طول مسیر کمک میکند تا مشخص شود که محموله در چه زمانی و تحت چه شرایطی از محدوده مجاز خارج شده است. همچنین اطلاعات موقعیت و زمان حرکت محموله میتواند به بررسی تاخیرها و هماهنگی بهتر میان واحدهای فروش، انبار و حملونقل کمک کند.
در نتیجه سازمان دید دقیقتری از وضعیت سفارشها به دست میآورد؛ و میتواند در صورت بروز اختلال، سریعتر برای پیگیری محموله یا اطلاعرسانی به مشتری اقدام کند.
مدیریت ناوگان حملونقل
مدیریت ناوگان فقط به دانستن موقعیت خودروها محدود نمیشود. سازمان باید بتواند از زمان حرکت و توقف، وضعیت فنی وسایل نقلیه و نحوه انجام ماموریتهای حملونقل نیز آگاهی داشته باشد. اینترنت اشیا با اتصال ردیابها و تجهیزات پایش به سامانههای مدیریتی، جمعآوری و تحلیل این اطلاعات را امکانپذیر میکند.
به عنوان مثال یک شرکت توزیع میتواند با بررسی موقعیت خودروها و زمان توقف آنها، تاخیرهای مسیر را بهتر شناسایی کند؛ و برنامه تحویل سفارشها را متناسب با شرایط اصلاح کند. اطلاعات مربوط به کارکرد خودرو و برخی شاخصهای فنی نیز میتواند در برنامهریزی سرویسهای دورهای و بررسی مصرف سوخت موثر باشد.
ارزش این اطلاعات زمانی بیشتر میشود که میان سامانه مدیریت ناوگان و فرایندهای مرتبط با انبار، سفارشها و تحویل کالا ارتباط برقرار شود. در این حالت سازمان میتواند هماهنگی میان آمادهسازی سفارش و رسیدن خودرو را بهبود دهد؛ و دید دقیقتری از روند تحویل به مشتری داشته باشد.
مدیریت ساختمان، انرژی و ایمنی محیط کار
اینترنت اشیا میتواند به سازمانها کمک کند وضعیت مصرف انرژی و شرایط محیطی ساختمانها و فضاهای کاری را دقیقتر پایش کنند. حسگرهای دما، رطوبت، کیفیت هوا و مصرف برق، اطلاعاتی در اختیار مدیران قرار میدهند؛ که بررسی الگوهای مصرف و شناسایی شرایط غیرعادی را آسانتر میکند.
مثلا در یک مجموعه صنعتی یا ساختمان اداری، پایش مصرف انرژی در بخشهای مختلف میتواند نقاط پرمصرف را مشخص کند؛ و زمینه اصلاح برنامه بهرهبرداری از تجهیزات را فراهم آورد. همچنین استفاده از حسگرهای متناسب برای تشخیص دود، نشت گاز یا افزایش غیرعادی دما میتواند به شناسایی سریعتر برخی موقعیتهای پرخطر و فعال شدن هشدارهای ایمنی کمک کند.
البته اثربخشی این راهکارها به انتخاب تجهیزات مناسب، تعریف آستانههای هشدار و پیشبینی فرایند واکنش به شرایط غیرعادی بستگی دارد. به این ترتیب اینترنت اشیا علاوه بر پایش تجهیزات و کالاها، میتواند در استفاده بهینه از منابع و مدیریت ایمنتر محیط کار نیز نقش داشته باشد.
اینترنت اشیا چه تغییری در کیفیت مدیریت سازمان ایجاد میکند؟
مهمترین اثر اینترنت اشیا در مدیریت سازمان، فراهم کردن دید دقیقتر و بهموقعتر از وضعیت عملیات است. این قابلیت میتواند در چند زمینه به بهبود مدیریت کمک کند:
- تصمیمگیری سریعتر: شناسایی زودهنگام اختلالها به مدیران فرصت میدهد پیش از گسترش مشکل، برای رسیدگی به آن اقدام کنند.
- استفاده بهتر از منابع: اطلاعات مربوط به کارکرد تجهیزات، موجودی کالا و مصرف انرژی، زمینه شناسایی اتلاف و اصلاح شیوه استفاده از منابع را فراهم میکند.
- هماهنگی بیشتر میان واحدها: دسترسی به اطلاعات عملیاتی مشترک میتواند هماهنگی میان تولید، انبار، تعمیرات و حملونقل را بهبود دهد.
- پاسخگویی بهتر به مشتریان: اطلاع دقیقتر از وضعیت سفارش و تحویل، پیگیری درخواستها و مدیریت تاخیرها را آسانتر میکند.
البته این نتایج صرفا با جمعآوری داده به دست نمیآیند. بلکه سازمان باید بتواند اطلاعات را درست تفسیر کند؛ و آنها را در تصمیمها و فرایندهای کاری به کار بگیرد.
ارتباط اینترنت اشیا با ERP و سایر سامانههای سازمانی چیست؟
اینترنت اشیا اطلاعاتی از وضعیت واقعی تجهیزات، کالاها و محیط عملیاتی جمعآوری میکند؛ اما برای استفاده مدیریتی از این اطلاعات، لازم است آنها در کنار سایر دادهها و فرایندهای سازمان قرار گیرند. سامانههای برنامهریزی منابع سازمان (ERP) میتوانند در صورت فراهم بودن امکان یکپارچهسازی، این دادهها را در کنار اطلاعات مربوط به موجودی، سفارشها، هزینهها و برنامههای عملیاتی قرار دهند.
به عنوان مثال اطلاعات ثبتشده از ورود یک محموله میتواند در فرایند کنترل و ثبت موجودی به کار گرفته شود. همچنین هشدار مربوط به وضعیت غیرعادی یک دستگاه میتواند مبنای ایجاد درخواست رسیدگی در فرایند نگهداری و تعمیرات باشد.
بنابراین اینترنت اشیا و ERP نقشهای مکمل دارند. اینترنت اشیا از وضعیت دنیای فیزیکی اطلاعات فراهم میکند؛ و سامانههای سازمانی به استفاده از این اطلاعات در مدیریت منابع و اجرای فرایندها کمک میکنند. تحقق این ارتباط نیز به سازگاری تجهیزات، امکانات اتصال سامانهها و طراحی مناسب فرایندها وابسته است.
برای استفاده از اینترنت اشیا در سازمان از کجا شروع کنیم؟
پیادهسازی اینترنت اشیا لزوما به معنای تجهیز همه بخشهای سازمان به حسگرها و سامانههای هوشمند نیست. در عمل شروع موفق معمولا با شناسایی یک مسئله عملیاتی مشخص و انتخاب راهکاری متناسب با آن امکانپذیر میشود.
انتخاب مسئله مهمتر از انتخاب فناوری است
پیش از انتخاب تجهیزات، باید مشخص شود سازمان قصد دارد کدام مشکل را حل کند. مثلا کاهش توقف ناخواسته دستگاهها، کم کردن مغایرت موجودی انبار، کنترل مصرف انرژی یا بهبود زمان تحویل سفارشها. سپس میتوان تعیین کرد چه دادههایی برای بررسی مسئله لازم است؛ و موفقیت راهکار با چه شاخصهایی سنجیده خواهد شد.
چالشهای پیادهسازی اینترنت اشیا
هزینه تجهیزات و زیرساخت، سازگاری با دستگاههای قدیمی، امنیت شبکه، کیفیت دادهها و اتصال اطلاعات به سامانههای موجود، از جمله چالشهای این مسیر هستند. همچنین باید مشخص باشد چه کسی هشدارها را بررسی میکند؛ و در صورت مشاهده وضعیت غیرعادی، چه اقدامی باید انجام شود.
اجرای آزمایشی و ارزیابی نتیجه
اجرای آزمایشی در یک بخش محدود، به سازمان کمک میکند پیش از توسعه راهکار، هزینهها، مشکلات فنی و نتایج عملی آن را ارزیابی کند. مثلا میتوان تاثیر یک طرح پایش تجهیزات را بر زمان توقف یا هزینه تعمیرات سنجید. اگر نتایج با اهداف تعیینشده همخوانی داشته باشند؛ توسعه راهکار به بخشهای دیگر با اطمینان بیشتری انجام خواهد شد.
پرسشهای متداول درباره اینترنت اشیا در مدیریت سازمان
آیا اینترنت اشیا فقط در کارخانهها کاربرد دارد؟
خیر. اینترنت اشیا علاوه بر کارخانهها و خطوط تولید، در انبارداری، مدیریت ناوگان، ردیابی محصولات، پایش مصرف انرژی و کنترل شرایط محیط کار نیز کاربرد دارد. نوع استفاده از این فناوری به نیازها و فرایندهای هر سازمان بستگی دارد.
تفاوت اینترنت اشیا و اینترنت اشیای صنعتی چیست؟
اینترنت اشیای صنعتی به استفاده از اینترنت اشیا در محیطهای صنعتی و عملیاتی، مانند کارخانهها، خطوط تولید و تجهیزات صنعتی اشاره دارد. در این محیطها، قابلیت اطمینان، ایمنی و ارتباط با سامانههای کنترل و مدیریت اهمیت ویژهای دارند.
آیا اینترنت اشیا بهتنهایی برای هوشمندسازی مدیریت سازمان کافی است؟
خیر. اینترنت اشیا امکان جمعآوری اطلاعات از محیط واقعی را فراهم میکند؛ اما برای ایجاد ارزش مدیریتی، این دادهها باید بهدرستی تحلیل شده و در تصمیمگیریها و فرایندهای سازمانی به کار گرفته شوند. اتصال به سامانههایی مانند ERP نیز میتواند به استفاده موثرتر از این اطلاعات کمک کند.
ارزش اینترنت اشیا در اقدام هوشمندانه است
اینترنت اشیا به سازمانها کمک میکند وضعیت واقعی تجهیزات، کالاها، ناوگان و محیط عملیاتی خود را دقیقتر ببینند. با این حال جمعآوری داده بهتنهایی به معنای مدیریت هوشمندتر نیست. ارزش اصلی این فناوری زمانی ایجاد میشود که اطلاعات بهموقع و قابلاعتماد، مبنای تصمیمگیری بهتر، استفاده بهینه از منابع و بهبود فرایندهای سازمان قرار گیرند. به همین دلیل، شروع استفاده از این فناوری، از یک مسئله مشخص و اتصال دادهها به اقدامات عملی، مسیر منطقیتری برای بهرهگیری از اینترنت اشیا در مدیریت سازمان است.
