تصور کنید نامهای از یک سازمان دیگر دریافت شده و پس از ثبت در دبیرخانه، برای مدیر مربوطه ارسال میشود. مدیر آن را به واحد مالی ارجاع میدهد؛ اما پاسخگویی به نامه به اطلاعاتی از واحد حقوقی و عملیات نیز نیاز دارد. در واقع هر واحد باید بررسیهای خود را انجام دهد؛ و نتیجه را در اختیار مسئول تهیه پاسخ قرار دهد. در نهایت پاسخ باید تایید و برای سازمان فرستنده ارسال شود. در این مناسبات نسبتا پیچیده، سازمان باید بداند چه کسی مسئول هر اقدام است؛ هر مرحله چه زمانی باید انجام شود؛ و چگونه میتوان از تکمیل بهموقع کار اطمینان حاصل کرد. اینجاست که مدیریت فرآیندهای کسبوکار (BPMS) میتواند نقش مهمی ایفا کند. این رویکرد کمک میکند گردش مکاتبات سازمانی از مجموعهای از ارجاعات پراکنده، به فرآیندی ساختاریافته، قابل پیگیری و قابل اندازهگیری تبدیل شود. با این مقدمه در این مقاله میخواهیم درباره مدیریت گردش مکاتبات سازمانی با BPMS صحبت کنیم.
مدیریت گردش مکاتبات سازمانی به مجموعه فعالیتهایی گفته میشود که از زمان دریافت یا ایجاد یک نامه آغاز میشوند؛ و تا رسیدگی، انجام اقدامات موردنیاز و تعیین تکلیف نهایی آن ادامه پیدا میکنند. این فرآیند بسته به ساختار سازمان، نوع مکاتبه و موضوع آن میتواند شامل چندین واحد و سطح مدیریتی باشد.
بهطور کلی مکاتبات سازمانی را میتوان در سه دسته اصلی قرار داد:
چرخه مدیریت مکاتبات میتواند مراحلی مانند دریافت، ثبت، طبقهبندی، ارجاع، بررسی، انجام اقدامات، تهیه و تایید پاسخ و در نهایت بایگانی را در بر بگیرد. نکته مهم این است که این مراحل همیشه خطی و یکسان نیستند. مثلا رسیدگی به یک نامه ممکن است به بررسی همزمان چند واحد یا تاییدهای متوالی در سطوح مختلف مدیریتی نیاز داشته باشد. بنابراین سازمان باید علاوه بر ثبت و نگهداری نامهها، امکان مدیریت ارتباط میان این فعالیتها و پیگیری نتیجه نهایی را نیز فراهم کند.
سیستمهای اتوماسیون اداری با فراهم کردن امکاناتی مانند ثبت و شمارهگذاری نامهها، مدیریت کارتابل، ارجاع مکاتبات و نگهداری سوابق، نقش مهمی در ساماندهی ارتباطات رسمی سازمان دارند. با این حال در سازمانهایی که رسیدگی به مکاتبات، مستلزم مشارکت چند واحد، تصمیمگیریهای چندمرحلهای و رعایت قواعد متنوع است؛ صرفا مدیریت گردش نامهها ممکن است پاسخگوی تمام نیازها نباشد.
مثلا یک نامه ممکن است پس از ثبت، به بررسی همزمان واحدهای مالی، حقوقی و فنی نیاز داشته باشد. بنابراین هر واحد باید اقدام مشخصی انجام دهد؛ و نتیجه را در مهلت تعیینشده ثبت کند. سپس ممکن است پاسخ نهایی به تایید چند مدیر نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی، علاوه بر انتقال نامه، مدیریت ارتباط میان فعالیتها، کنترل پیشرفت و اطمینان از تکمیل مراحل نیز اهمیت پیدا میکند.
تفاوت اصلی این دو رویکرد را میتوان در نوع مسئلهای دانست که برای حل آن به کار گرفته میشوند. جدول زیر در این زمینه مثالهای خوبی دارد.
| اتوماسیون اداری | BPMS |
|---|---|
| ثبت، شمارهگذاری و نگهداری مکاتبات | طراحی و اجرای فرآیند رسیدگی به مکاتبات |
| مدیریت کارتابل و ارجاع نامهها | تخصیص وظایف بر اساس قواعد فرآیند |
| گردش مکاتبات میان افراد و واحدها | مدیریت فعالیتهای متوالی و موازی |
| ثبت سوابق نامهها | پایش وضعیت، مهلتها و تاخیرها |
| مدیریت مکاتبات رسمی | کنترل و بهبود عملکرد فرآیند رسیدگی |
البته این تفاوت به معنای جدایی کامل قابلیتهای این دو سیستم نیست؛ و بسته به امکانات هر راهکار، ممکن است بخشی از این قابلیتها در هر دو وجود داشته باشد. در واقع BPMS زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که سازمان بخواهد علاوه بر ثبت و ارجاع مکاتبات، قواعد حاکم بر رسیدگی به آنها را نیز مدیریت کند. مثلا مشخص کند هر نوع نامه باید به چه واحدی ارسال شود؛ چه افرادی باید آن را بررسی کنند؛ کدام مراحل میتوانند همزمان انجام شوند؛ و در صورت تاخیر چه اقدامی باید صورت بگیرد.
در این رویکرد اتوماسیون اداری میتواند بستر ثبت و نگهداری رسمی مکاتبات باشد؛ و BPMS مدیریت فرآیند رسیدگی به آنها را بر عهده بگیرد. این دو راهکار با یکپارچگی مناسب میتوانند یک چرخه منسجم برای مدیریت مکاتبات سازمانی ایجاد کنند.
با استفاده از سیستم مدیریت فرآیندهای کسبوکار، سازمان میتواند مراحل رسیدگی به مکاتبات را بر اساس قواعد و مسئولیتهای مشخص طراحی و اجرا کند. در این رویکرد هر مکاتبه میتواند به مجموعهای از فعالیتهای مرتبط تبدیل شود؛ که مسئول انجام، مهلت و نتیجه مورد انتظار هرکدام مشخص است.
برای درک بهتر این موضوع، فرض کنیم سازمان نامهای از یک نهاد نظارتی دریافت کرده که پاسخگویی به آن مستلزم بررسی اطلاعات مالی، حقوقی و عملیاتی است. مدیریت این مکاتبه با BPMS میتواند مراحل زیر را طی کند:
فرآیند با دریافت نامه و ثبت اطلاعات اولیه آن آغاز میشود. مشخصاتی مانند فرستنده، موضوع، تاریخ دریافت، نوع مکاتبه، سطح اهمیت، میزان محرمانگی و مهلت پاسخگویی در این مرحله ثبت میشوند. فایل نامه و مستندات پیوست آن نیز در صورت نیاز به فرآیند متصل میشوند.
در سازمانهایی که از سیستم اتوماسیون اداری استفاده میکنند؛ میتوان با ایجاد ارتباط میان دو سامانه، اطلاعات و مستندات ثبت شده را در اختیار فرآیند قرار داد تا از ورود مجدد اطلاعات جلوگیری شود.
پس از ثبت اطلاعات، مسیر رسیدگی به مکاتبه بر اساس موضوع، نوع درخواست و قواعد سازمان تعیین میشود. مثلا نامه مربوط به یک موضوع مالی به واحد مالی هدایت میشود؛ اما اگر پاسخ به آن نیازمند بررسی حقوقی یا فنی نیز باشد؛ فعالیتهای مرتبط برای واحدهای مسئول تعریف خواهند شد.
یکی از قابلیتهای مهم BPMS در این مرحله، امکان طراحی مسیرهای شرطی است. به این ترتیب همه مکاتبات الزاما مسیر یکسانی را طی نمیکنند؛ و گردش هر نامه میتواند متناسب با ویژگیها و الزامات آن تعیین شود.
پس از تعیین مسیر، وظایف مورد نیاز به افراد یا واحدهای مسئول اختصاص داده میشوند. مثلا واحد مالی باید اطلاعات و مستندات مربوط به موضوع نامه را بررسی کند؛ واحد حقوقی الزامات قانونی را ارزیابی کند؛ و واحد عملیات اطلاعات اجرایی مورد نیاز را ارائه دهد.
این فعالیتها میتوانند بهصورت متوالی یا همزمان انجام شوند. همچنین نتیجه مورد انتظار از هر فعالیت باید مشخص باشد؛ تا پس از تکمیل آن، فرآیند بتواند به مرحله بعد منتقل شود. به این ترتیب ارجاع نامه صرفا به انتقال آن میان کارتابلها محدود نمیشود؛ و هر ارجاع با یک وظیفه و خروجی مشخص همراه خواهد بود.
یکی از چالشهای مدیریت مکاتبات، بلاتکلیف ماندن نامهها در برخی مراحل است. در رویکرد فرآیندمحور، میتوان برای فعالیتهای مختلف و همچنین کل فرآیند، مهلت زمانی تعریف کرد. BPMS میتواند بر اساس این زمانبندی، پیش از سررسید به مسئول مربوطه یادآوری ارسال کند؛ و در صورت تاخیر، مدیر یا مسئول بالاتر را مطلع سازد. حتی میتوان قواعدی برای پیگیری یا ارجاع موارد معوق در نظر گرفت. مثلا اگر واحد مالی اطلاعات مورد نیاز را در مهلت تعیینشده ارائه نکند؛ سیستم میتواند مطابق قواعد تعریفشده، موضوع را به مدیر آن واحد اطلاع دهد؛ تا از تاخیر در پاسخگویی نهایی جلوگیری شود.
پس از دریافت نتایج بررسی واحدهای مختلف، اطلاعات لازم برای تهیه پاسخ نهایی در اختیار مسئول مربوطه قرار میگیرد. پیشنویس پاسخ میتواند برای بررسی و تایید به مدیر واحد، مدیریت ارشد یا واحد حقوقی ارسال شود.
مسیر تایید نیز بر اساس نوع مکاتبه و سطح اختیارات سازمان قابل طراحی است. به عنوان مثال پاسخ به برخی نامهها ممکن است تنها به تایید مدیر واحد نیاز داشته باشد؛ درحالیکه مکاتبات مهمتر باید از چند سطح مدیریتی عبور کنند.
پس از تایید و ارسال پاسخ یا انجام اقدام مورد انتظار، فرآیند به مرحله نهایی میرسد. در این مرحله نتیجه رسیدگی، مستندات مرتبط و سوابق اقدامات انجامشده ثبت میشوند؛ و وضعیت مکاتبه بهروزرسانی میشود.
به این ترتیب سازمان میتواند در هر زمان به اطلاعاتی مانند مسئولان رسیدگی، تاریخ انجام فعالیتها، تاییدهای صورتگرفته و نتیجه نهایی مکاتبه دسترسی داشته باشد. این سوابق علاوه بر تسهیل پیگیریهای بعدی، امکان بررسی عملکرد و شناسایی نقاط ضعف فرآیند را نیز فراهم میکنند.
مدیریت فرآیندمحورِ مکاتبات میتواند علاوه بر ساماندهی گردش نامهها، کیفیت و سرعت رسیدگی به درخواستها و ارتباطات سازمانی را بهبود دهد.
مهمترین مزایای این رویکرد عبارتاند از:
یکی از مزیتهای مدیریت فرآیندمحور مکاتبات، امکان ارزیابی عملکرد بر اساس اطلاعات واقعی حاصل از اجرای فرآیندهاست. با تعریف شاخصهای مناسب در BPMS، مدیران میتوانند علاوه بر مشاهده وضعیت هر مکاتبه، نقاط ضعف و گلوگاههای موجود در مسیر رسیدگی را شناسایی کنند.
برخی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عملکرد گردش مکاتبات عبارتاند از:
بررسی این شاخصها به تفکیک نوع مکاتبه، واحد سازمانی و سطح اهمیت، به مدیران کمک میکند مشکلات را دقیقتر شناسایی کنند؛ و برای اصلاح فرآیندها تصمیم بگیرند. به این ترتیب مدیریت مکاتبات از یک فعالیت عمدتا اجرایی به ابزاری برای نظارت و بهبود مستمر عملکرد سازمان تبدیل میشود.
پیادهسازی مدیریت فرآیندمحور مکاتبات، زمانی به نتایج مطلوب منجر میشود که علاوه بر انتخاب نرمافزار مناسب، فرآیندها و الزامات اجرایی سازمان نیز بهدرستی تعریف شده باشند.
توجه به چند نکته در این زمینه اهمیت ویژهای دارد:
پیش از طراحی گردش مکاتبات در BPMS، باید مسیر فعلی رسیدگی به نامهها و درخواستها بررسی شود. شناسایی مراحل غیرضروری، تاخیرهای متداول و فعالیتهای تکراری، کمک میکند فرآیندهای بهینهتری طراحی شوند. توجه کنید که انتقال مستقیم فرآیندهای ناکارآمد به نرمافزار، لزوما باعث بهبود عملکرد نخواهد شد.
باید مشخص باشد هر فرد یا واحد در مراحل مختلف مکاتبه چه مسئولیتی دارد؛ و چه اختیاراتی برای بررسی، تایید یا اتخاذ تصمیم در اختیار اوست. همچنین لازم است برای مواردی مانند غیبت افراد، تغییر مسئولیتها و ارجاعهای خارج از روال عادی، قواعد مشخصی در نظر گرفته شود.
بسیاری از مکاتبات سازمانی حاوی اطلاعات مالی، قراردادی، حقوقی یا مدیریتی هستند. بنابراین دسترسی به نامهها، پیوستها و سوابق رسیدگی باید متناسب با نقش و سطح اختیار افراد تعریف شود. حفظ امنیت اطلاعات و امکان ردیابی اقدامات انجامشده نیز از الزامات مهم این فرآیند است.
ارتباط BPMS با اتوماسیون اداری، سامانه مدیریت اسناد و سایر نرمافزارهای مرتبط، میتواند از ورود چندباره اطلاعات و پراکندگی سوابق جلوگیری کند. انتخاب نقاط مناسب برای تبادل اطلاعات میان سامانهها، نقش مهمی در ایجاد یک گردش منسجم و کارآمد دارد.
بهتر است سازمان بهجای طراحی و استقرار همزمان تمام فرآیندهای مکاتباتی، کار را با یک فرآیند مشخص و پرتکرار آغاز کند. پس از اجرای آزمایشی و ارزیابی شاخصهایی مانند زمان رسیدگی، میزان تاخیر و تعداد ارجاعات، میتوان اصلاحات لازم را انجام داد؛ و رویکرد فرآیندمحور را به سایر حوزههای مکاتباتی توسعه داد.
مدیریت موثر مکاتبات سازمانی تنها به ثبت، شمارهگذاری و انتقال نامهها میان واحدهای مختلف محدود نمیشود. آنچه اهمیت دارد، اطمینان از انجام اقدامات موردنیاز، مشخص بودن مسئولیتها و رسیدن هر مکاتبه به نتیجه نهایی در زمان مناسب است.
سیستم مدیریت فرآیندهای کسبوکار با فراهم کردن امکان طراحی، اجرا و پایش گردشهای کاری، به سازمانها کمک میکند رسیدگی به مکاتبات را به فرآیندی ساختاریافته و قابل کنترل تبدیل کنند. در کنار یکپارچگی با سامانههایی مانند اتوماسیون اداری، این رویکرد میتواند شفافیت، سرعت پاسخگویی و کیفیت نظارت بر مکاتبات را بهبود دهد.
در نهایت هدف از مدیریت فرآیندمحور مکاتبات، صرفا سریعتر جابهجا شدن نامهها نیست؛ بلکه اطمینان از این است که هیچ مکاتبهای در مسیر رسیدگی بلاتکلیف نماند؛ و هر درخواست به نتیجه مشخصی منتهی شود.
آنچه در این مقاله میخوانید
سوالی دارید از ما بپرسید
تلفن: ۸۴۳۶۳۰۰۰-۰۲۱