بودجه و بودجه بندی از مفاهیمی هستند که در نگاه نخست ساده به نظر میرسند، اما در عمل ستون فقرات مدیریت مالی در همه سطوح به شمار میآیند. از مدیریت درآمد و مخارج یک خانواده گرفته تا اداره یک بنگاه اقتصادی یا حتی یک کشور، همواره نیازمند برنامهریزی مالی دقیق هستیم. بودجه در واقع همان نقشه راهی است که نشان میدهد چه منابعی در اختیار داریم، چه اهدافی پیش روست و چگونه باید منابع محدود را برای دستیابی به این اهداف تخصیص دهیم. اگر مدیریت مالی را نوعی بازی پیچیده بدانیم، بودجه همان چارچوب و قواعدی است که این پیچیدگی را به برنامهای قابل کنترل تبدیل میکند.
در این مقاله سعی میکنیم با نگاهی جامع، ابتدا مفهوم بودجه را توضیح میدهیم. سپس اصول، انواع و روشهای بودجه بندی را بررسی میکنیم و در نهایت نقش آن را در سطوح مختلف فردی، سازمانی و ملی تحلیل خواهیم کرد.
بودجه سندی مالی است که در یک دوره مشخص (معمولا یک سال) پیشبینی میکند چه مقدار درآمد در دسترس خواهد بود و این منابع چگونه و در چه بخشهایی هزینه میشوند. هر چند این تعریف در همه سطوح مشترک است، اما شکل و محتوای بودجه بسته به نوع استفاده متفاوت خواهد بود. مثلا:
در حقیقت، بودجه تصویری از آینده مالی است. این ابزار امکان میدهد تصمیمها بهجای اینکه شتابزده و واکنشی باشند، بر پایه تحلیل و برنامهریزی منطقی اتخاذ شوند.
نقش بودجه تنها به ثبت درآمدها و مخارج محدود نمیشود، بلکه کارکردهای مهمی در مدیریت مالی دارد:
بودجه مسیر حرکت مالی را روشن میکند و با مشخص کردن درآمدها و هزینهها، امکان برنامهریزی دقیقتر فراهم میشود.
بودجه چارچوبی ایجاد میکند که از افزایش بیرویه هزینهها جلوگیری میکند. این کنترل در خانواده از بدهی جلوگیری میکند، در سازمان جلوی ورشکستگی را میگیرد و در سطح دولت مانع کسریهای سنگین میشود.
منابع محدودند و بودجه کمک میکند میان نیازها اولویت تعیین شود. مشخص میشود چه چیزی ضروری است و چه هزینههایی میتوانند کاهش یا حذف شوند.
بودجه با پیشبینی آینده، ریسکهای مالی احتمالی را کاهش میدهد. اگر درآمد کاهش یابد یا هزینهای پیشبینینشده رخ دهد، بودجه راهکارهایی برای مدیریت آن ارائه میدهد.
بودجه از تصمیمات احساسی جلوگیری میکند و انتخابها را علمی، قابل ارزیابی و هدفمند میسازد.
بودجه بندی فرآیند تدوین، تنظیم و تخصیص منابع در قالب یک سند مالی است. این فرآیند یک فعالیت کاملا مدیریتی محسوب میشود و معمولا شامل چهار مرحله اصلی است:
بودجه بندی پلی میان منابع موجود و اهداف است و کمک میکند از ظرفیتهای محدود بهترین استفاده شود.
واژه بودجه از کلمه فرانسوی Bougette گرفته شده که به معنای کیف چرمی کوچک است. وزیران دارایی در گذشته اسناد مالی را در این کیفها حمل میکردند. بعدها این واژه به مفهوم صورت مالی و سپس برنامه مالی تبدیل شد. در ایران نیز از دوره قاجار مفهوم بودجهریزی مدرن وارد نظام اداری شد و با تشکیل وزارت مالیه و ایجاد ساختارهای حسابداری، شکل رسمیتری پیدا کرد.
برای آنکه بودجه کارآمد باشد، باید بر اساس اصول مشخصی تدوین شود. مهمترین اصول عبارتاند از:
در سطح دولت، بودجه یکی از مهمترین اسناد رسمی کشور است که علاوه بر تعیین درآمدها و هزینههای سالانه، سیاستهای اقتصادی کشور را نیز منعکس میکند.
H3 انواع بودجه دولتی
بودجه دولت معمولا توسط سازمان برنامه و بودجه تدوین شده، به تصویب هیئت وزیران میرسد و سپس در مجلس بررسی و تصویب میشود.
در سازمانها، بودجه نقشه مالی سالانه است و بدون آن نمیتوان فعالیتها را به صورت علمی مدیریت کرد. مهمترین انواع بودجههای سازمانی شامل موارد زیر است:
بودجه بندی باعث میشود شرکتها بتوانند بازار را بهتر تحلیل کنند، هزینهها را کنترل کرده و برای آینده خود برنامهریزی دقیقتری داشته باشند.
یکی از سادهترین و در عین حال کاربردیترین انواع بودجه بندی، بودجه شخصی است. این مدل بودجه تأثیر مستقیمی بر کیفیت زندگی و رفاه خانوار دارد.
در بودجه بندی خانوادگی، هزینهها معمولاً در چند دسته قرار میگیرند:
هدف اصلی این است که فرد یا خانواده بتواند درآمد خود را مدیریت کند و برای اهدافی مانند خرید خانه، بازنشستگی یا ایجاد کسبوکار برنامه داشته باشد.
فرآیند حرفهای بودجهنویسی معمولاً شامل مراحل زیر است:
بودجه سال قبل مبنا قرار میگیرد و تغییرات معمولا بر اساس نرخ تورم یا تغییر عملکرد اعمال میشود. این روش ساده است اما ممکن است ناکارآمدیها را نیز تکرار کند.
در این روش، بودجه بر اساس خروجیها و نتایج عملیاتی تعیین میشود و تأکید آن بر عملکرد و اثربخشی است.
هزینههای هر فعالیت مشخص، قابل اندازهگیری و قابل ارزیابی است و استانداردهای کیفی نیز در آن لحاظ میشوند.
همه بخشها باید از صفر شروع به توجیه هزینهها کنند، بدون اینکه بودجه سال قبل نقطه شروع باشد. این روش دقیق ولی زمانبر است.
بودجهای است که با تغییر شرایط اقتصادی و محیطی قابل اصلاح و تنظیم است.
هر چند بودجه ابزار بسیار کارآمدی است، اما چالشهایی نیز وجود دارد:
با وجود این چالشها، بودجه همچنان یکی از بهترین ابزارهای مدیریت مالی در جهان به شمار میآید.
بودجه در سطح ملی یکی از ابزارهای اصلی سیاستگذاری دولت است. از طریق آن میتوان:
بودجه بازتابی از اولویتهای دولت است و نشان میدهد منابع کشور در چه مسیری مصرف خواهند شد.
بودجه بندی فرآیند تدوین، تنظیم و تخصیص منابع در قالب یک سند مالی است.
تعیین اهداف کوتاهمدت و بلندمدت، جمعآوری دادههای مالی شامل درآمدها و هزینهها، تحلیل و طبقهبندی هزینهها، تنظیم پیشنویس بودجه، بررسی و اصلاح پیشنویس، تصویب بودجه در سازمان یا دولت، اجرا و کنترل (شامل بررسی انحرافات و انجام اصلاحات لازم)
اصل جامعیت، اصل شفافیت، اصل وحدت، اصل واقعبینی و انعطافپذیری
آنچه در این مقاله میخوانید
سوالی دارید از ما بپرسید
تلفن: ۸۴۳۶۳۰۰۰-۰۲۱
خیابان خالد اسلامبولی (وزرا) خیابان هجدهم شماره ۳۰
خیابان ولیعصر نرسیده به توانیر خیابان لنکران شماره ۵
۰۲۱−۸۴۳۶۳۰۰۰
info[@]rayvarz.com
